یاقوت های پرشیشه، نامدار خلیلیان

 کارشناس رسمی دادگستری در رشته طلا و جواهر
کارشناس آثار موزه جواهرات دفینه
مدیر عامل موسسه گوهرشناسی نامی  NGI
از سال 1980 برای پر کردن شکستگی ها و ترک های یاقوت، از مواد شیشه ای استفاده می شد. این مواد پرکننده به طور کلی به دو دسته تقسیم می شوند:

 1- “سیلیس – شیشه” Glass-Silicas که در این مقاله به اختصار به آن شیشه گفته می شود.

 2- “سـرب – شیشـه” Glass-Lead که در این مقاله به آن شیشـه حاوی سـرب گفته می شود. ایـن روش کار یـا بهینه سـازی می توانـد زیبایـی ظاهـری سـنگ را افزایـش دهـد و کیفیت یاقوت هایی که قابلیت ورود به بازار جواهر را ندارند، افزایش دهد و در بازار تجارت وارد کند. در ضمن این روش بهینه سازی می تواند باعث افزایش وزن یاقوت نیز بشود. البته این بهینه سازی در بسیاری از نمونه ها، به وسیله ذره بین و میکروسکوپ قابل تشخیص است.

نخستین بار در سال 1990 خریدوفروش حجم بسیار زیادی از “یاقوت های قرمز   “Ruby منطقه”مونگ هسو” Hsu Mong از کشور میانمار که تَرَک ها و پریدگی های زیادی داشتند، در بازار تجارت جهانی گزارش شد. این یاقوت ها به کمک شیشه کـه در دمـای زیـاد، طـی فراینـدی بـه نـام “هیـت تریتمنـت” Heat Treatment یـا بهینه سازی به وسیله حرارت (حرارت درمانی) قرار گرفته بودند، پُر شده بودند.

شیشـه ضریب شکسـت نور بسـیار کمتری نسـبت به یاقوت دارد. به همین سـبب پـس از پُـر شـدن یاقـوت بـا شیشـه، محـل پُرشـدگی به راحتـی تشـخیص داده می شـود. ایـن امـر ثابـت کـرد کـه به علـت وضـوح زیـاد شکسـتگی ها بعـد از پرشدن، شیشه کارایی مناسبی در بهبود درجه پاکی و وضوح (Clarity )سنگ یاقوت ندارد. نخستین گزارش درباره نسل جدید یاقوت های شفافیت ترمیم شده (Clarity Treatment )در سـال ،2004 از سـوی “مؤسسـه گوهرشناسـی ژاپـن” Gaaj در اینترنت ارائه شد. این گزارش درباره یاقوت هایی بود که ترک های زیادی دارند و وضوح این ترک ها بسـیار کم اسـت که این امر در یاقوت ها بسـیار غیرعادی است.

ترک های این یاقوت ها به وسیله شیشه هایی با درصد زیادی سرب پر شده بودند و حضور سرب درون شیشه باعث می شد ضریب شکست نور در شیشـه به شـدت افزایش یابد؛ تا جایی که بسـیار نزدیک به ضریب شکسـت نور در یاقوت شده و وضوح ترک های پرشده کم می شد. از زمانی که مؤسسه Gaaj این گزارش را منتشر کرد، تعداد بسیاری یاقوت که با فرایند بهینه سازی پرکـردن بـا سـرب – شیشـه Filling Glass-Lead قـرار گرفتـه بودنـد، شناسـایی شـدند. انـدازه ایـن یاقوت هـا از یـک قیـراط تـا بیـش از صـد قیـراط بودنـد. اکثـر یاقوتهای شناساییشده بین 5 تا 10 قیراط وزن داشتند.

تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، جناب آقای نامدار خلیلیان محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز می‌باشد. برای خواندن مطلب کامل به مجله طلاوجواهر شماره 122 مراجعه فرمایید.

 مراحل مختلف پرکردن یاقوت با سرب شیشه Filling Glass-Lead

مرحلـه نخسـت: در ایـن مرحلـه یاقوت هـای استخراج شـده از معـدن، از سـنگ همراه خود جدا می شوند.

 مرحلـه دوم: در ایـن مرحلـه یاقوت هـا حرارت درمانـی یـا بهینه سـازی بـا حـرارت Treatment Heat می شوند و در این فرایند، یاقوت را با دمایی بین 900 تا1400 درجـه سـانتیگراد حـرارت می دهنـد. ایـن حـرارت در برخـی مـوارد باعـث می شـود که ناخالصی های درون حفره ها و شکسـتگی ها از آنها خارج شـود و در برخی نمونه هـا نیـز، ایـن حـرارت می توانـد موجـب بهبـود رنـگ در یاقوت هـا نیـز شـود. در برخـی مواقـع در صـورت نیـاز، سـنگ تراش نخـورده را پـس از حـرارت دادن اسیدشویی می کنند تا ناخالصی های بیشتری را از بین ببرند.

مرحله سوم: در این مرحله سنگ یاقوت درون پودری قرار می گیرد که بخش عمده مواد تشکیل دهنده آن را سرب و سیلیس تشکیل می دهد. مـواد دیگـر تشـکیل دهنده ایـن پـودر عبارت انـد از: سـدیم، کلسـیم، پتاسـیم واکسید فلزاتی مانند مس و بیسموت. یاقوت را در این پودر می غلتانند و مجددا حرارت می دهند. میزان این حرارت به طور تقریبی 900 درجه سانتیگراد است. ایـن پـودر در اثـر حـرارت ذوب می شـود و به صـورت مـادهای شیشـه مانند کـه بـه آن “شیشـه سـربدار” Glass-Lead می گوینـد، درمی آیـد و درون شکسـتگی ها و حفره هـای یاقـوت نفـوذ می کنـد. بـرای انجـام ایـن ترمیـم یـا بهینه سـازی روی یاقوت ها، نیازی به حرارت زیاد نیسـت که باعث می شـود این روش به راحتی قابل اجرا باشـد و هزینه کمی داشـته باشـد.

این عوامل موجب شـده اسـت تا قیمت این یاقوت ها، حتی در اندازه های بسیار بزرگ ارزان باشد. یاقوت هایی کـه بـرای ایـن روش ترمیمـی انتخـاب می شـوند از لحـاظ رنـگ، کیفیـت چنـدان خوبـی ندارنـد و معمـولاً رنگ هـای صورتـی، قرمـز و قرمـز مایـل بـه ارغوانـی دارنـد. از نظر درجه شفافیت یاقوت های نیمه شفاف تا کدر برای این فرایند انتخاب می شوند. به طور کلی، یاقوت هایی که کیفیت جواهر ندارند را با استفاده از این روش بهینه سازی، به کیفیت قابل قبول برای عرضه به بازار جواهر می رسانند. نکته بسیار جالبی که در این روش وجود دارد این است که با استفاده از روش یادشده می توان یاقوت های کدر و مات یا نزدیک به آن را به یاقوت های کاملا شفاف تبدیل کرد. این روش بهینه سازی باعث شده است تا یاقوت هایی که کیفیت صنعتی داشتند نیز قابلیت ورود به بازار جواهر را پیدا کنند. یاقوت های مناطق مختلف را می توان با استفاده از این روش بهبود بخشبد.

برای مثال، یاقوت های ماداگاسکار، تانیزانیا و حتی برمه نیز این گونه بهینه سازی می شـوند. وجـود شکسـتگی های متعـدد درون ایـن نـوع یاقوت هـا، حاصـل از صفحـات “درهم تنیـده” Twining یـا “جـدا از هـم” Parting اسـت و درون آنهـا ممکن است انواع ناخالصی ها یافت شود.

تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، جناب آقای نامدار خلیلیان محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز می‌باشد. برای خواندن مطلب کامل به مجله طلاوجواهر شماره 122 مراجعه فرمایید.