سیر تاریخی ورشـــــــــــــــــــــــو
در ایـران بـا هنرمنـدان مینـاکار مندایـی
بهرام زهرونی
طراح، سازنده، حکاک و مدرس هنر میناکاری
ورشو چیست؟
ورشو نوعی آلیاژ با ترکیب حدودی ۶۰ درصد مس، ۲۰ درصد نیـکل و ۲۰ درصـد روی اسـت کـه درصـد نیـکل و مـس موجـود در آن عامل موثری در رنگ نهایی ورشـو به شـمار می رود. هر چقدر که در ترکیب آن از نیکل بیشـتری اسـتفاده شـود رنگ آن سفیدتر و به رنگ نقره نزدیکتر می شود و با بیشتر شدن درصـد مـس، رنـگ آن بـه زردی می گرایـد و شـبیه آلیـاژ برنـج می شود.
تاریخچه ورشو در خارج و ایران
چینی ها اولین کسـانی بودند که در حدود 2000 سـال پیش، از ذوب سـنگ معـدن و نیـکل کـه بـه آن (پکتونـک) یـا مـس سـفید می گفتند این آلیاژ را بوجود آوردند و بعدها با اضافه کردن روی به این آلیاژ خواص آن را بهتر کردند. ورشو توسط هندی ها وارد اروپا شد و با همین ترکیب مس و نیکل و روی و بـدون اضافـه کـردن هیـچ نقـره ای، بـه نقـره آلمانـی یـا ژرمـن سـیلور معـروف گشـت. در سـال ۱۹۰۰ میلادی بـود، کـه کاربـرد آن در آبکاری نقره تغییر و جایگزین آبکاری با مس گردید. قدمت ورشوسازی در ایران به زمان صفویه می رسد، در دوره قاجار و پهلوی، این هنر به اوج شکوفایی خود رسید، ورقه های فلزی ورشو از آلمان و به ویژه لهستان وارد ایران می شد و به همیـن جهـت بـود کـه ورشوسـازان نـام پایتخـت لهسـتان را بـر این صنعت هنری نامگذاری کردند.
هنرمندان اصفهانی، بروجردی و دزفولی نخستین بار با ساخت سـماور، سـینی و سـایر محصـولات روسـی در زمـان امیرکبیـر، ورشوسازی را در ایران آغاز نمودند که نقطه رشد این صنعت در ایران بود. آن ها توانسـتند با تلفیق هنر قلم زنی و ورشوسـازی و ترکیب نگارههای سنتی و جدید، آثار بسیار زیبایی تولید کنند و این صنعت در مسیر شکوفایی خویش قرار بگیرد. بعدها با ورود فلز نو ظهور استیل که رقیب سر سخت ورشو بود ناقوس خطر حیات ورشو به صدا درآمد و در اندک زمانی استیل جایگزین ورشـو گردید، اما هنرمندان ورشوسـاز ناامید نگشـتند آنها با ساخت ظروفی مثل تنگ آب، سینی، فنجان، بخوردان، آیینه و شمعدان که با دقت و ظرافت فراوانی قلمزنی شده بود تمام کوشش خود را به کار بستند تا روحی تازه در کالبد نیمه جان این هنر صنعت، بدمند.
چنـدی نگذشـت کـه بـا اعمـال محدویـت واردات ورقه هـای ورشـو بـه ایـران ایـن صنعـت یـک بـار دیگـر در معـرض افـول قرار گرفت و امروزه نیز فقط در شهرهای بروجرد و دزفول کارگاه های کوچکی از ورشو سازی فعالیت می کنند. در سال (۱۳۹۸) بود که شهر بروجرد به عنوان (شهر ملی ورشـو) نامگـذاری و مـورد تصویـب قـرار گرفـت و ورشـوی لهسـتانی با قلم های ایرانی و نقش های اسـلیمی، اصالتی ایرانی یافت و با حمایت های کم و بیش هنرمندان ورشو کار، اندک جان تازه ای گرفت، که اغلب با آب کردن ظروف کهنه و ساخت مجدد آنها همراه است. کاربردهای ورشو از قدیمی ترین کاربرد آلیاژ ورشو، ضرب سکه در حکومت های مختلـف بـود کـه بعدهـا در تولیـد زیـورآلات نیـز بـه دلیـل شباهت زیادش به نقره مورد استفاده قرار گرفت.
یکـی از دلایـل محبوبیـت ایـن آلیـاژ در تولیـد زیـورآلات ایـن بود که قابلیت چکش خواری و ماشین کاری خوبی داشت و با مهرزنیِ داغ بـه راحتـی می توانسـتند اشـکال مختلـف زیبایی را بر آن ایجاد کنند. از سویی دیگر به دلیل شباهت بسـیار زیـادش بـه نقـره می توانسـت جایگزیـن ارزانتـری نسبت به آن باشد و به دلیل مقاومت نسبتا خوبی که در برابر خوردگی شرایط محیطی دارد لکه جوشکاری و مراحل ساخت بر روی آن باقی نمی ماند. ورشـو امـروزه نیـز در سـاخت ادوات موسـیقی از جملـه فلـوت، شـیپور فرانسـوی و کلارینـت نیـز کاربـرد دارد.
در صنایع مختلف از جمله صنایع الکتریکی، صنایع غذایی و آشامیدنی، به دلیل وجود مس که خاصیت ضد میکروبی دارد در دکوراسـیون داخلـی منـازل، مثـل تولیـد دسـتگیره در و کشـو نیـز کاربردهـای فراوانـی دارد. ایـن آلیـاژ رده بـالا، رسانای بسیار خوبی برای گرما و الکتریسه به شمار می رود و برای کاربردهای آزمایشگاهی، پزشکی و فضایی نیز بسیار مناسب است. در حوزه زیور آلات نیز، سرخپوستان آمریکایی قدیمی ترین هنرمندانی بودند که زیورآلات ورشویی می ساختند. گردن آویـز، دسـتبند و سـینه ریـز، سـگک کمربنـد و گیـره سـر و زیـن اسـب از جملـه زیـورآلات زیبـای ورشـویی بودنـد کـه سرخپوستان آمریکایی با استفاده از ورشو تولید می کردند.
در چند سال اخیر نیز شاهد برگشت نه چندان موفق این صنعت در کشورهای ترکیه و افغانستان در ساخت زیورآلات زنانه بوده ایم که البته به دلایل فوق الذکر از اسـتقبال چندانی برخوردار نبوده اسـت اما همچنان این هنر با همه چالش ها هنوز در اقصی نقاط دنیا به چشم میخورد. ورشو و هنرمندان مندایی ورشو به دلیل شباهت بسیار زیادش با نقره خیلی سریع توانست جای خودش را در بازار قدیم ایران و در میان اقشار مختلف جامعه باز کند.
یکی از مهم ترین دلایل آن شرایط اقتصادی آن دوران و قیمت بسیار مناسب تر ورشو نسبت به نقره بود و خانواده ها می توانستند با ظرف و ظروف و زیورآلات ورشویی که از لحاظ ظاهری هیچ تفاوتی با نقره نداشت جهزیه ی مناسبی برای دخترانشان تامیـن کننـد. هنرمنـدان مندایـی “پیـروان حضـرت یحیـی (ع)” کـه از تاریخچـه بسـیار طولانـی در مینـاکاری و قلـم زنـی بـر روی طلا و نقـره برخـوردار بودنـد؛ بـه تبعیت از شرایط بازار و استقبال عمومی مردم به این صنعت هنری روی آوردند و از آنجا که در قلم کاری و میناکاری بسیار ماهر بودند خیلی زود آثار قلم کاری آنها بر روی ورشو که سرشار از ظرافت و زیبایی بود، مورد توجه عمومی مردم قرار گیرد.
یکی از مهم ترین دلایل استفاده از ورشو، توسط صنعتگران و هنرمندان مندایی استفاده از آن به عنوان پیش زمینه آموزش هنر میناکاری بود. اساتید میناکار مندایـی کـه تنهـا بـر روی طلا و نقـره کار می کردنـد بـه مـرور زمـان متوجـه شـدند که برای آموزش بهینه شاگردان و نوآموزان می توانند از فلز ورشو برای تمرین و کسب مهارت در قلمزنی و ساخت زیورآلات خود استفاده کنند تا که اصول زرگری را ابتدا با ورشو، دستورزی کرده و سپس بصورت حرفه ای بر روی طلا و نقـره کار کننـد و ایـن گونـه بـود کـه ورشـو بـرای دسـت ورزی شـاگردان مینـاکار مندایی، بسیار کارآمد و مناسب گشت. از سـویی دیگـر هنرمنـدان مینـاکار صابئـی، علاوه بـر سـاخت ظـرف و ظـروف و زیورآلات نقره ای و طلایی در حالت کلی، برای دیگر اقشار جامعه که استطاعت مالی نداشتند اقدام به ساخت انواع مختلف محصولات ورشویی می نمودند و از آنجا که رنگ ورشو شبیه نقره اما ارزان تر از آن بود، کارهایشان مورد استقبال مردم قرار می گرفت.
