یاقوت های ستاره‌ای پرشده با شیشه، نوشته نامدار خلیلیان

 یاقوت های ستارهای پرشده با شیشه Rubies Star Filled Glass-Lead

دسته بندی یاقوت های پرشده با شیشه – سرب به طور کلی این نوع یاقوت ها براساس پُرشدگی ترک ها و شکستگی ها به چهار دسته زیر تقسیم می شوند:

الف: پـر کـردن شـکاف ها و ترک هـای کوچـک بـا شیشـه های حـاوی سـرب یـا Glass Fissures Filled

الف) یاقوت هایی که در این دسـته بندی قرار می گیرند، شـکاف ها و ترک های بسـیار ریـزی دارنـد و مـواد پرکننـده کـه معمـولا ً از جنـس شیشـه های سـرب‌دارهسـتند، بـه درونشـان نفـوذ می کنـد. ایـن نـوع یاقوت هـا ظاهرشـان بیشـتر از انـواع دیگـر، شـبیه بـه یاقوت هـای بکـر و ترمیم نشـده اسـت. ایـن بهینه سـازی، بیشترین تأثیر را بر “درجه پاکی” Clarity سنگ دارد. این دسته بندی را افزایش “وضـوح و خلـوص” Enhancement Clarity نیـز می نامنـد کـه بـه سـه دسـته زیـر تقسیم می شوند:

1- مقـدار کمـی مـواد پرکننـده بـرای بهبـود درجـه پاکـی سـنگ وارد شـکاف ها و ترک های کوچک می شود و تشخیص آن نسبت به انواع دیگر دشوارتر است. در مقالات و کتاب های مختلف، این دسته را “افزایش شفافیت جزئی” Minor Enhancement Clarity نیز می نامند.

2- مقدار مواد پرکننده که وارد شکاف ها و ترک ها می شود از حالت قبل بیشتر اسـت و مقدار متوسـطی پرکننده وارد سـنگ می شـود (نسـبت به 1F و F3  ) و در کتاب ها و مقالات مختلف “افزایش شفافیت متوسط” Clarity Moderate Enhancement نیز نامیده می شود.

3- مقـدار قابل توجهـی از مـواد پرکننـده بـرای بهبـود درجـه پاکـی سـنگ وارد شکاف ها و ترک های کوچک سنگ می شود و در مقالات و کتاب های مختلف آن را “افزایش وضوح شدید” Enhancement Clarity Significant می نامند.

ب) پـر کـردن ترک هـای بـزرگ و حفره هـا بـا شیشـه های حـاوی سـرب یـا Glass Cavities Filled یاقوت هایی که در این دسته بندی قرار می گیرند، ترک ها و شکستگی های بزرگی دارنـد و در برخـی مواقـع، حفره هـا یـا کنده شـدگی هایی در آن هـا دیـده می شـود که با استفاده از مواد پرکننده ترمیم می شود و این بهینه سازی، تأثیر زیادی بر روی رنگ یاقوت دارد. این نوع ترمیم به سه دسته زیر تقسیم می شود:

س1- در ایـن دسـته بندی، مقـدار کمـی از مـواد پرکننـده کـه همـان شیشـه های سـربدار هسـتند در ترک ها و حفره های سـنگ وارد می شـوند. علت این امر، کم بودن ترک ها و حفره ها است و آن را »حفره کوچک پر از شیشه« Minor Cavity Filled Glass )) نیز می نامند.

 س2- مقـدار مـواد پرکننـده درون سـنگ، به سـبب زیـاد بـودن ترک هـا و حفره هـا، بیشتر از حالت قبل و در حد متوسط است (نسبت به 1C و 3C ) و آن را “حفره متوسط پرشده از شیشه” Cavity Filled Glass Moderate نیز می نامند.

 س3- مقـدار مـواد پرکننـده درون سـنگ بسـیار زیـاد اسـت کـه دلیـل آن فراوانـی ترک ها و حفره های سنگ است و آن را “حفره بزرگ پر از شیشه” Significant Cavity Filled Glass نیز می نامند.

 پ) یاقوت های شیشه دار یاRuby With Glass

در این دسته بندی تقریبا ً نزدیک به نیمی از سنگ یاقوت از شیشه پر می شود و اگر سنگ مورد نظر با اسید فلئوریدریک یا Hf تماس پیدا کند به حالت زیر تخریب می شود:

 ت( مخلوط یاقوت و شیشه یا Ruby-Glass Composite

 در این دسـته بندی، تعداد بسـیار زیادی از قطعات کوچک یاقوت، درون مواد شیشه ای با ضریب شکست زیاد که همان شیشه های سربدار هستند، وارد می شـوند و عملا ً حجم زیادی از سـنگ را شیشـه اشـغال می کند. از نشـانه های این سنگ، دیده شدن حباب های گاز بزرگ و کوچک بسیار زیاد درون سنگ است. اکثر این نوع یاقوت ها به صورت Cabochon یا دامله تراشیده می شوند.

سـنگ هایی که در این دسـته بندی قرار می گیرند، در صورت مجاورت با اسـید فلئوریدریـک یـا Hf، کاملا ً تخریـب می شـود و بـه قطعـات بسـیار ریـز و نـازک پودرشده تبدیل می شوند. این حالت در شکل زیر می توان دید:

تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، جناب آقای نامدار خلیلیان محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز می‌باشد. برای خواندن مطلب کامل به مجله طلاوجواهر شماره 122 مراجعه فرمایید.
 کارشناس رسمی دادگستری در رشته طلا و جواهر
کارشناس آثار موزه جواهرات دفینه
مدیر عامل موسسه گوهرشناسی نامی  NGI

پر کردن فیشر فلاکس یا Flux Fissure Filling

 این روش بهینه سازی به نسبت دو روش قبلی جدیدتر است و به دمای بسیار زیادی برای این بهینه سـازی احتیاج دارد (در حدود 1850 درجه سـانتیگراد) و کارکـرد ایـن روش، بـا دو روش قبـل متفـاوت اسـت. در کنـار مـواد شیشـه ای، از مـاده ای بـه نـام “فلاکـس” Flux اسـتفاده مـی شـود کـه نوعـی مـاده کمکـی بـرای ذوب است و ترکیب دقیق آن مشخص نیست، ولی بخش اعظم این ماده را “بوراکـس” Borax تشـکیل می دهـد. بـه دلیـل دمـای زیـاد در ایـن فراینـد ترمیـم، بخشی از شکاف های موجود در سنگ که فلاکس آن را ترمیم می کند، به وسیله یاقوت مصنوعی پر می شود که این یاقوت، از ذوب شدن فلاکس و آرام سرد شدن آن به وجود می آید.

شکستگی هایی که به وسیله یاقوت مصنوعی پر می شوند، مقاومت بسیاری در برابر عوامل تخریب کننده دارند، ولی متأسفانه بخشی از شکاف های موجود در یاقوت، توسط مواد شیشه ای ترمیم می شود که از مقاومت کمتری نسبت به عوامل تخریب کننده دارند. در شکل زیر، مراحل مختلف ترمیم شکاف ها با فلاکس نمایش داده شده است. همان طـور کـه در تصویـر بـالا مشـاهده می شـود، پـس از طـی مراحـل C ,B ,A در مرحلـه D، فضاهـای خالـی درون یاقـوت بـا مـواد نمایـش داده شـده پـر می شـود. نکته مهم در این تصویر این است که بخشی از سطح شکستگی که روی سطح سـنگ قـرار دارد، بـا شیشـه ترمیـم شـده و ایـن امـر موجـب می شـود تـا ترمیـم مناسبی در قسمت مورد نظر انجام نشود و اگر مواد پرکننده سطح شکستگی از جنس یاقوت های مصنوعی باشـد، پیوند مسـتحکم تری برقرار می شـود. به همیـن سـبب اسـت کـه برخـی از یاقوت هـای بهینه سـازی شـده در ایـن فراینـد، بعد از شست و شـوی سـطحی توسـط اسـیدهای رقیق، فرورفتگی های کوچکی روی سطحشان به وجود می آید. گفتنـی اسـت کـه تشـخیص ایـن نـوع بهینه سـازی نسـبت بـه دو حالـت قبـل، مشـکل تر اسـت و علـت آن، اسـتفاده از دمـای زیـاد و مـواد فلاکـس اسـت کـه ناخالصی های درونی سنگ را تحت تأثیر قرار می دهد. در بخش کاربردی همین مقاله به این نکته خواهیم پرداخت.

مراحل انجام پر کردن فیشر فلاکس یا Flux Fissure Filling

 در مرحلـه نخسـت یاقوت هـای تـراش نخـورده ای کـه کـم کیفیـت و شـکاف دار هستند، خریداری می شوند. سپس این یاقوت ها را برای مدت سه روز درون محلول رقیق شده اسید فلوئوریدریک قرار می دهند. این کار برای تمیز کردن یاقوت و از بین بردن ناخالصی های احتمالی درون شکاف ها انجام می شود. سـپس در مرحلـه بعـد، یاقوت هـا را بـرای مـدت تقریبـی یـک روز در دمـای 1400 درجه سانتیگراد حرارت می دهند. در این مرحله، اکسیژن نیز به محیط اضافه می شود؛ البته به صورت کنترل شده. در مرحله بعد، یاقوت ها درون یک بوته سـرامیکی می گیرند و مواد فلاکس به آن اضافه می شـود؛ به گونه ای که سـطح یاقوت هـا از ایـن مـواد پوشـیده شـود. بوتـه حـاوی یاقوت هـا و فلاکـس در دمـای 1850 درجـه قـرار می گیرنـد و ایـن امـر سـبب ذوب شـدن فلاکـس و نفـوذ آن بـه داخل تمام شکاف ها می شود .

یاقوت های کبود پر از شیشه تخدیر شده با کبالت یا Cobalt-Doped Glass

Filled Sapphires

 تـا سـال ۲۰۱۳ یاقـوت پرشـده بـا شیشـه یـا Glass Filled آبـی در بـازار جواهـرات مشاهده نشده بود. دلیل این امر، رنگ زرد شیشه های سرب دار است. مؤسسه “گیت” Git تایلند یکی از معتبرترین مؤسسات دنیا در زمینه سنگ های رنگی، خصوصا ً یاقوت اسـت. در این سـال، تعدادی یاقوت برای دریافت شناسـنامه به این مؤسسه ارائه شد.

 چند نمونه از یاقوت های کبود که به لابراتوار مؤسسه گیت تایلند برای صدور شناسـنامه ارائـه شـده بـود، بررسـی شـد. ایـن یاقوت هـا بـه عنـوان یاقوت هـای سوپر دیفیوژن به این مؤسسه ارائه شده بود. زمانی که این یاقوت ها در زیر میکروسکوپ بررسی شدند، رنگ زمینه اکثر قسمت های آن سفید رنگ بود. این سفیدی ها درون شکستگی های لکه های آبی رنگی مشاهده می شد. این لکه های آبی نشانه ای بر انجام بهینه سازی دیفیوژن روی یاقوت های کبود بود، اما هنگامی که این یاقوت ها با دقت بیشـتری بررسـی شـدند، حباب های گاز آزاد به اشکال مختلف درون آن مشاهده شد.

این ناخالصی ها که به صورت حباب گاز آزاد هستند، به هیچ عنوان در یاقوت های دیفیوژن مشاهده نمی شود. با دقت و بررسی بیشتر، فلش افکت های ارغوانی تا آبی درون سنگ دیده شد که این نشانه ها متعلق به بهینه سازی پر کردن شکستگی ها با مواد خارجی Fracture Filling هستند. تا قبل از این نمونه ها، تنها یاقوت های قرمز، زرد و سـبز با شیشـه های سـرب دار شکستگی هایشـان پر می شـد و از آنجایی که شیشـه های سـرب دار زردرنگ هسـتند، در پر کردن شکستگی های یاقوت کبود کاربرد نداشتند. پس این نمونه ها چگونه بهینه سازی شده بودند؟ مؤسسه گوهرشناسی گیت، این نمونه ها را در زیر فیلتر چلسی بررسی کرد. این فیلتر به شدت به حضور عنصر کبالت حساس است. اکثر سنگ های مصنوعی آبی توسط عنصر کبالت، رنگ آبی می گیرند که در زیر این فیلتر قرمز دیده می شوند. با قرار دادن این  یاقوت های کبود در زیر فیلتر چلسی، بخش هایی از آن به رنگ قرمز دیده شد که این واکنش، جواب پرسش کارشناسان بود. این بهینه سـازی در اواخر سـال 2013 شناسـایی شـده اسـت و مؤسسـه گیت تایلند، یکی از متخصص ترین مؤسسات گوهرشناسی در زمینه یاقوت، مقاله ای در این خصوص منتشر کرد. این مؤسسه برای نخستین بار در سال های اخیر، یاقوت ها را به دو دسته بهینه سازی شده و بهینه سازی نشده تقسیم کرد و بر اساس درجه پاکی، رنگ، تراش و وزن قیمت گذاری کرد؛ کاری که سایت رپنت سـال ها پیش در خصوص الماس انجام داد. گفتنی اسـت که این یاقوت های کبود را “پرشده با شیشه – کبالت” Filled Glass Doped-Cobult می نامند.

تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، جناب آقای نامدار خلیلیان محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز می‌باشد. برای خواندن مطلب کامل به مجله طلاوجواهر شماره 122 مراجعه فرمایید.
 کارشناس رسمی دادگستری در رشته طلا و جواهر
کارشناس آثار موزه جواهرات دفینه
مدیر عامل موسسه گوهرشناسی نامی  NGI