معرفی هنرمندان صنعت طلا و جواهر ایران
الهام نظری
آرشیتکت، عضو نظام مهندسی استان تهران
کارشناس سنگ های رنگی و جواهر از دانشگاه علمی کاربردی اتحادیه طلا و جواهر تهران
طراح جواهرات، صاحب امتیاز بـرند “شانلی”
نمــــــــــاد شمســـــــــــــــه
از الهه مصر باستان تا نماد شمسه و جواهرات خورشیدی
تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، سرکارخانم الهام نظری محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز میباشد.
الهه بلندمرتبه سرزمین مصر
بلندپایه ترین الهه، طی دوران های مختلف در مصر متغیر بوده است و به “رِع” الهه خورشید یا آفتاب، “آمون” الهه اسرارآمیز و “ایزیس” الهه مادر یا طبیعت اطلاق می شده است. رع مهمترین الهه مصر باستان و تجسم شخصت آفتاب یا نیمروز است. از دیـد مـردم شـهر هلیوپلیـس او خـود را به وسـیله آب باسـتانی، کـه از “نـو” سرچشمه می گرفت، یا از نخستین گل نیلوفر آبی آفریده است. او سپس هوا “شـو” و “رطوبـت” تِفنـوت را آفریـد کـه موجـب به وجـود آمـدن الهـه زمیـن “جـب” (Geb )و الهه آسمان “نوت” شد. وی به شکل مردی با سرِ شاهین نشان داده می شود که عصای سلطنتی را به
یک دست و “انخ” (نماد زندگی) را به دست دیگرش دارد و بر فراز سر او، قرص خورشید دیده می شود. “رع” به مدت هزاران سال، برترین الهه مصریان بود. در کتاب مردگان “فرمانروای آسمان، فرمانروای زمین، سازنده مخلوقات، الهه اولا که در ازل پدید آمد، سازنده جهان، خالق انسان ها، سازنده آسمان، خالق نیل، کوه ها، مردها و زن ها و درندگان و رمه ها” معرفی شـده اسـت. مصریان معتقد بودند که اشک های رع به مرد و زن تبدیل شده است. در اینجا می خواهیم درباره این الهه تاریخی و قدرت او حقایقی را بگوییم:
مصریان باستان عقیده داشتند که هر روز، خورشید جدیدی است که طلوع می کند. بعدها گفتند که خورشید در غروب از پس کوه های غربی به زیر زمین می رود و صبح ها از کوه های شرقی طلوع می کند. آن ها عقیده داشتند که اگر مرده مومیای شده، راه های زیر زمین را بشناسد و راه خروج از آن را پیدا کند، می تواند مانند خورشید دوباره ظهور کند. آمون، رع را که الهه خورشید در مصر باستان بود، ۲۷۰۰ سال قبل از عصر کنونی در سلسـله دوم او را عبـادت می کردنـد. بـرای مصریـان باسـتان، نمـاد نـور، گرمـا و رشد بود و این رع را به یکی از مهمترین الهه مصریان تبدیل کرد. مصریان باستان رع را به عنوان اله های که همه چیز را خلق کرده و پدر همه الهه ها است، می پرستیدند. رع الهه قدرتمند و الهه اصلی پانتئون مصری بود. رع در طول سلسله پنجم پرستش می شد و از آن پس فرعون مصر، به عنوان الهـه روی زمیـن بـه شـمار می آمـد کـه حضـوری پررنـگ و درخـور توجـه در عرصـه پیکرنگاری این کشور کهن دارد. مورخان معتقدند که اهرام مصر ممکن است پرتوهای نور خورشـید را نمایان سـازند و بعدها فراعنه را با رع، الهه خورشـید مرتبط دانستند.
اهمیت خورشید آنچنان زیاد بود که به یکی از مظاهر پرستش در دوره های پیـش از تاریـخ و باسـتان تبدیـل شـده بـود. در همـه ادیـان دربـاره خورشـید و اهمیتی که در زندگی انسـان دارد صحبت شـده اسـت. البته در ایران باسـتان پرسـتش مسـتقیم خورشـید (مانند فرهنگ های همسـایه) عمومی نبود، ولی خورشید که با میترا پیوند خورده بود، سبب بلندپایگی میترا بود. اتحاد میترا با الهه آسـمان و خورشـید ناگسسـتنی اسـت. نام میترا برای نخسـتین بار در پیمانی میان میتانی ها و هیتی ها در حدود قرن 14 پیش از میلاد در بغازکوی، واقع در منطقه شمال غربی آسیای صغیر به ثبت رسیده است. مصریان گاهی “رع” الهه خورشید را به صورت یک دیسک یا حلقه خورشیدی بزرگ میان دو بال بزرگ فالکون نقاشی می کردند. این الهه در بسیاری از جنبه های هنر مصری ادغام شـده اسـت و می توان آن را در نقاشـی ها، مجسـمه ها و حتی نقش های جواهرات آنها مشاهده کرد و امروزه در قالب های دیگر نیز نمایان است.
پیدایش نماد شمسه و نقش شمسه نمود پیامبر اعظم در هنر اسلام
در دوره هـای بعـد، از نمـاد شمسـه کـه نقشـی نمادیـن و انتزاعـی از خورشـید است در هنرهای گوناگون استفاده شده است. شمسه همان ترنج است که به صـورت دایـره و چنـد ضلعـی اجـرا می شـود. نقـش شمسـه نمـود پیامبـر اعظـم در هنر اسلامی اسـت و تجسـم بصری و نمادین “شمسـه” (خورشـید) جایگاه مهمـی را در هنـر ایـران بـه خـود اختصـاص داده و در دوران متمـادی مرکـز توجـه هنرمندان قرار گرفته است. این نقش مفاهیم نمادین فراوانی دارد. پیش از اسلام، قرص خورشـید نماد روزنه ای بوده اسـت که نور اولوهیت از طریق آن بر زمین جاری می شده است. در نقش برجسته فروهر که قرص خورشید در میان دو بال که در امتداد یکدیگرند، نیز بیانگر این موضوع است. نقش قرص خورشـید همراه دو بال بر فراز سـتون ها و دیوارهای سـنگی، محافظ آسـمان و جدا نگه داشتن آسمان از زمین بوده است. بررسـی نقوش شمسـه و سـتاره هشـتپر و دهپر در معماری مسـجد شـاهکار جامع یزد مسجد جامع یزد یکی از جاذبه های بی نظیر استان یزد و یکی از باارزشترین میراث های تاریخی هنری و شاهکار معماری اسلامی است. بانـی سـاختمان اصلـی مسـجد را “علاءالدولـه گرشاسـب آلبویـه” (قـرن ششـم هجری) می دانند، ولی مسجد کنونی مربوط به دوره آل مظفر و تیموریان (قرن هشتم و نهم هجری) است.
تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، سرکارخانم الهام نظری محفوظ است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز میباشد.
شمسه نماد كثرت در وحدت و وحدت در كثرت است. كثرت، تجلی صفات خداوند است و در این نقش به صورت اشكال كثیر ظهور كـرده اسـت کـه از مركـزی واحـد سـاطع شـده اند. ایـن نقـش چنانكـه از نـام آن پیداسـت مفهوم نور را تداعی می کند؛ همانطور كه قرآن كریم نیز خداوند را نور می نامد. بنابراین شمسه نیز نمادی از خداوند محسوب می شود. معمولا کیفیـت نوربخشـی سـتاره اسـت کـه بـه ذهـن می آیـد ودر نتیجـه سـتاره منبـع نـور انگاشـته میشـود. سـتاره مظهـر خداونـد در شـب ایمـان اسـت تـا مؤمـن را از شـر ّ تمام موانعی که بر سـر راه رسـیدن به خداوند اسـت حفظ کند. نقوش یادشده بیشتر در ایوان جنوبی به کار رفته اند و چون این ایوان در اکثر مساجد مهم تریـن مـکان بـرای عبـادت اسـت نقـوش بـه کار رفتـه در آن بیشـتر مرتبـط بـا معبود و نشانه ایی از انوار الهی است که در قالب شمسه و ستاره خودنمایی می کند. در کاشـی کاری های مجموعه شـیخ صفی نیز انواع سـتاره به شـکل های چهارپر درون صحن اصلی و پنجپر و ششپر بیشتر روی بدنه گنبد الله الله و هشت پر و ده پر و دوازده پر روی ازاره دیوار درونی چینی خانه بقعه شیخ صفی به کار رفته است که نماد طالع خوب و شکوه بوده است.
اکثر نقوش ستاره ای به کار رفته در مسجد جامع یزد به صورت ستاره های هشت پر کار شده اند. ستاره هشت پر از جمله نقوشی است که روی سنگ نبشته های قـرون پنجـم و ششـم به وفـور دیـده می شـود کـه بعدهـا در هنـر اسلامی بـه گل روزت معروف شد. ستاره هشت پر به نوعی نقش تکامل یافته دایره و بعدها چلیپا و ستاره است و نماد خورشید در ادوار مکانی و زمانی مختلف در هنر به شکل های متفاوتی آفریده شـده اسـت که هرکدام دارای معانی گوناگونی هسـتند. شـکل سـتاره هشـت پر از چرخـش دو مربـع در هـم پدیـد آمـده و از دیربـاز عـدد هشـت، عـدد رمـزی خورشـید در سراسـر اروپـا، آسـیا و آفریقـا محسـوب می شـده اسـت. در آییـن زرتشـت سـتون هشـت پر و سرسـرای هشـت گوش در بنـای آتشـکده بـه کار میرفت و هشت را عددی مبارک می دانستند. در ایران باستان الهه آب با تاجی هشت پر تصویر شده است و در سومر نیز ستاره هشت پر نشانه خدا و آسمان است. این نشانه در میان رودان (بینالنهرین) نمودار تنها مظهر آسمان به نام شاه نارامسین پسر برادر سارگون است.همچنین عدد ده بازگشت کثرت به وحدت را نشـان می دهـد؛ زیـرا ده نخسـتین قـدم بـه کثـرت جدیـدی اسـت کـه بـه قـدم دیگـری می رسـد کـه بـا صـد شـروع می شـود. از نظـر عرفانـی یـک و ده یکسـان هستند؛ همانطور که صد و هزار یکسان اند.
معنای نمادین عدد ده به زیبایی به کمـک شمسـه های ده پـر در مسـجد جامـع یـزد بـه کار رفتـه اسـت. در دیـواره جنوبی حیاط مسجد و در بالای یک کادر مستطیل شکل آجری نقش دو شمسه ده پر قرار گرفته است. نقش اصلی شامل دو شمسه دهپر سفیدرنگ است که طرح های به کاررفته در هر دو یکسان است. در مرکز شمسه بزرگ یک شمسه ده پر کوچکتر از کاشی سفیدرنگ قرار گرفته است که درمیانه آن نقش یک ستاره پنج پر نمایان است. طراحی شمسه در جواهرات امروزی با درک اهمیت نقش های هندسی و نمادین شمسه در مسجد جامع یزد، طرح و نگاره های ساخته شده درمی یابیم که تکرار اعداد زوج در اصول این شمسه ها نقش بسزایی دارد. در زمینه کادر طرح انگشتر و مرکز آن نقش یک چندضلعی کار شده است که به شدت محراب مسجد و رنگ آبی میناکاری شده در آن نشان از کاشی معرق محراب را تداعی می کند. در کنار این چندضلعی ستاره های هشت پر و شمسه در رأس آن منظر خاصی از سه بعدی بودن این ستاره ها وجود دارد که از چرخش دو مربع در کنار هم پدید آمده اند. در واقع هشت همان رمز خورشید از دیرباز بوده است. در مدال طراحی شده نیز نماد خورشید و اولوهیت در رأس قرار دارد و طرح شمسه ده پر در اطراف آن به صورت شعاع هایی از پرتو خورشید و تداعی کننـده نـور خورشـیده اسـت.
نقـوش به کاررفتـه در حواشـی، به همـراه مرواریدهایی که به صورت دانه های تسبیح اند، طرح را تکمیل کرده است. چون شمسـه ده پـر بازتـاب عرفـان و مفهـوم آن را در خـود دارد، بـه اسـتفاده از جواهـر آمیتیست و رنگ روحانی بنفش که مقدس است در این شمسه توجه خاص شد؛ البته علاوه بر ویژگی رنگی خاصیت ماورایی آمیتیست که باعث بیداری روح و شهود می شود و یکی از اصلی ترین سنگ های بهبودی به شمار می آید. طراحی و آثار شمسه نه تنها تجلی معماری مسجد جامع یزد را دربردارد، بلکه در کنار نقوش هندسی و شمسه ها، بیش از پیش ویژگی کاربردی این نقوش را در آثار شیعی و ایرانی روشن می کند. این نوع كاربرد نقوش هندسی را با توجه به اهداف متعالی و روحانی آن می توان “هندسه عرفانی” نامید؛ زیرا مطابق عرفان اسلامی كل خلقت خداوند نیز بر اساس هندسه پایه ریزی شده است. بنابراین نقوش یادشده را می توان نماد عینی اصل حركت از كثرت به وحدت محسوب کرد كه در این میان اشكال هندسی شمسه و ستاره با توجه به خصوصیات منحصربه فرد طراحیشان، بیش از دیگر نقوش، بیانگر این اصل هستند.
تمامی حقوق این مقاله برای گروه نشریات تخصصی طلا و جواهر ایران و نویسنده اثر، سرکارخانم الهام نظری محفوظ و در مجله شماره 122 منتشر گردیده است. بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع، لینک فعال به مقاله و نام نویسنده مجاز میباشد.
