میناکاری زهرونی سفری به قلب طلایی تاریخ با کاروانی از جنس مینا

نقشی از “مینــای عشــــق” بر زر و سیم

مجموعه “زهرونی” یکی از اصیل ترین و قدیمی ترین نشانهای تجاری میناکاری طلایی صبّی در شهر اهواز است. واژه صبّی برگرفته از اقلیتی به نام صابئین مندایـی کـه پیـرو حضـرت یحیـی بوده انـد گرفتـه شـده اسـت. مینـاکاری صبّی گونـه ای مینـاکاری اسـت کـه محصـول از جنـس طلا یـا نقـره اسـت و بـه صـورت دستی با اندازه و کاربردهای گوناگون تولید می شود. اصل و ریشه نشان تجاری زهرونی به زهرون کبیر صبّی که میناکار و جواهرساز ملوک و مشاهیر از جمله سلطان عبدالحمید دوم عثمانی بود، باز می گردد. او نخسـتین کسـی بـود کـه توانسـت بـا نبـوغ و خلاقیـت خاصـی کـه داشـت دست ساخته های تکراری مینای سیاه صبّی را دستخوش تحول و نوآوری کند و تولیداتی کاملا متفاوت با شکل و طرح های قبلی، اما برآمده از دل خلق کند. آوازه محبوبیـت دست سـاخته های زهـرون کبیـر چنـان فراگیـر بـود کـه از سـوی پادشـاهان و درباریـان و همین طـور اندرونـی آنـان سـفارش های فراوانـی بـرای سـاخت داشـت. دسـت سـاخته او نه تنها در میان بزرگان شـرقی محبوب بود، بلکه سفارش هایی از جانب ملکه الیزابت، پادشاه ادوارد، نخست وزیر بریتانیا، هنرپیشه معروف آنتونی کوئین و… نیز داشت که بسیاری از آن آثار، اکنون در موزه های اروپایی جای گرفته اند.

پـس از زهـرون کبیـر، فرزندانـش نیـز مسـیر او را ادامـه دادنـد تـا اینکـه در سـال ۱۳۳۷ با به دنیا آمدن منصور زهرونی این هنر اجدادی و تاریخی، شکلی رسمی به خود گرفت.

 استاد منصور زهرونی از هفت سالگی پا در وادی این هنر نهاد. ابتدا در محضر پدر و عمویش که هر دو از اساتید بزرگ و بنام زرگری بودند کار کرد و تجربه آموخـت و به دلیـل اسـتعداد و علاقـه فراوانـی کـه بـه ایـن هنـر میراثـی داشـت، خیلی زود توانست همه فنون مختلف طلاسازی و جواهرسازی از جمله اره کاری، کنده کاری، ملیله کاری، گوارسه چینی، زنجیربافی، مخراج کاری و… را در کنار هنر اجدادی خود میناکاری صبی فرا گیرد و از جمله اساتید ماهر و صاحب نام در عصر حاضر و در این زمینه شد.

استاد منصور با احیای تکنیک های فراموش شده کهن، به ویژه در سبک های خاصـی از قلم زنـی و اضافـه کـردن نقـش و نگارهـای ایرانـی همچـون ترنـج، ترمـه، طـره، گل و مرغ هـای زینتـی، پیچـک و خطـوط کمانـی و اسـتفاده از سـنگ های قیمتی در ترکیب با میناکاری و… در مسیر میناکاری حرفه ای صبّی ایجاد کرد.

 یکی دیگر از نقاط قوت و موفقیت این نشان تجاری، تولید ساعت های میناکاری شـده طلا بـا عیـار ۹۰۰ اسـت کـه تمـام قـاب، صفحـه و بنـد آن هـا، همگـی از طلا هستند و در حال حاضر از ویژگی های منحصربه فرد و شاهکار دست ساخت های زهرونی به حساب می آید. سال ۱۳۹۵ بود که نشان تجاری زهرونی به صورت کاملا حرفه ای خط تولید ساعت های میناکاری شده اش را در ایران به راه انداخت و ساعت های میناکاری شده زیبایی را با طرح و نقش های اصیل ایرانی و سنتی تولید کرد و نخسـتین مجموعه فعال در کار تولید سـاعت های میناکاری شـده با عیار بالا نام گرفت.

اکنـون مجموعـه زهرونـی را پسـران اسـتاد منصـور زهرونـی کـه ادامه دهنـده راه نیاکان خود هستند، به صورت تخصصی و با استفاده از تلفیق تجربه اجدادی و دانش طراحی روز، اداره می کنند. آنان زیباترین، تولیدات دست ساز میناکاری طلایـی را،کـه به تمامـی کار دسـت اسـت بـا مینـای اصیـل صبی و فقـط بـا مهـارت سرانگشتانشان خلق می کنند.

 زیورآلات تولیدی زهرونی بیانگر زیبایی تلفیق سنت و مدرنیته است که حاصل آن نقش های خاص و اصیل است؛ نقش هایی که همگی از تاریخ پنج هزار ساله منطقه بین النهرین و اقلیم خوزستان سرچشمه می گیرند.

 خلاقیـت، کیفیـت و اصالت،شـعار برنـد زهرونـی و سـه ویژگـی بسـیار مهـم و ملمـوس در سـاخته های ایـن مجموعـه اسـت؛ خلاقیتـی کـه بـر نبـوغ، تجربـه و دانش متّکی است؛ کیفیتی که در درخشش و دوام مینای خاص صبی وجود دارد کـه متمایزکننـده آن از میناهـای دیگـر اسـت و اصالتـی کـه از تاریخچـه ایـن هنر دو هزار ساله موروثی ریشه می گیرد.

 اسـتاد منصـور زهرونـی کـه در حـال حاضـر در دهـه شـصت زندگـی خـود بـه سـر می برند با کوله باری از تجارب و مهارت در هنر میناکاری صبی اهوازی، مشغول آموزش این هنر زیبای موروثی به علاقه مندان این هنرصنعت هستند.

در پشت تمامی دست ساخته های مجموعه زهرونی، علامت استاندارد 1U حک شده است و علاوه بر آن نشان عیار ۹۰۰ نماد صنایع دستی اهواز و آرم زهرونی نیز به چشم می خورد که نشان اصالت محصول است.

 مجموعه زهرونی به طور خاص در حوزه تولید زیورآلات دست ساز میناکاری شده با طلای ۲۲ عیار، از قبیل پلاک و سینه ریز، گردنبند، انگشتر، حلقه و ساعت و حتی دست سازه های خاصی چون فندک، سگک کمربند، جای لوازم آرایشی و… فعالیت می کند و یکی از تولیدکنندگان زیورآلات تخصصی ایرانی برای بانوان با طلای ۲۲ عیار و میناکاری صبی است.

میناکاران اهواز وارثان اصیل
 فرهنگ و تمدن غنی ایران و خوزستان
ای شهر من ای شهر پُر راز
مهد هنر، شهر زر خیز اهواز
آواز زیبای مرغکان و نم نم بارون
می کشاند هر رهگذری را سوی کارون 
طعم شیرین و تلخ قهوه و خنده
قلب مردمانش از عشق آکنده
ای شهر من شهر تمدن، پل های هلالی
شهر زیبای ملی مینا کاری
خیره می ماند چشم از اوج قلم و مینا
که از شکوه آن دل پیر می شود برنا

یکی از هنرهای ارزشمند و گران بهای صنایع دستی خوزستان که به طور خاص در شهر اهواز رواج دارد و باعث درخشش آن چون نگینی میان شهرهای ایران می شود، هنر میناکاری اصیل صبی اهوازی است.

 مینـاکاری صبی ، هنـری اسـت کـه ریشـه آن بـه منداییـان بـاز می گـردد؛ قومـی یکتاپرست، اصیل و با قدمتی چند هزار ساله که از پیروان حضرت یحیی (ع( هستند. خداوند در آیات 62 سوره بقره، 69 سوره مائده و 17 سوره حج قرآن کریم با نام صابئین از آنان برده و تکریمشان کرده و به یکتاپرستی آنان اشاره نموده است.

با توجه به فتوای راهگشای مقام معظم رهبری در اهل كتاب بودن دين صابئين و حقانيت اين دين كهن و يكتاپرست و افزودن نظر فقهای ديگر، می توان آن را به عنوان يك ماده الحاقی به اديان رسمی ديگر ملحق كرد.

منابع و بررسی های فقهی نشان داده كه صابئين دارای كتاب آسمانی و پيامبر بوده و می تواند در رديف اديان رسمی قرار گيرد.

 حدود 2000 سال پیش بود که منداییان، از سرزمین مادری خود فلسطین، کوچ کردند، در بین النهرین اقامت کردند و از جمله ساکنان اصلی آن منطقه شدند. این قوم با توجه به اقلیمی که در آن زندگی می کردند در پیشه های مختلفی متبحر بودند، اما به طور ویژه در پیشه قایق سازی و زرگری، مخصوصا میناکاری با مینایی که مختص خودشـان بود، شـهره عام شـدند و از آن به بعد تاکنون نیز، هنر میناکاری اصیل صبی ،به شکل موروثی به عنوان گنجی ارزشمند میان آنها، دست به دست می شود.

در واقع این هنر، در تعریفی ساده، هنر نقاشی کردن با مینای خاص منداییان “که به مینای صبی معروف است” در پیکره طلایی یا نقره ای است که در قالب زیـورآلات، بـا نقش هـای خاصـی قلم زنـی شـده اسـت. امـا همیـن تعریـف سـاده، بیانگر نکات بسیار مهمی از وجود مهم ترین بخش های متمایزکننده میناکاری صبی، با دیگر انواع میناکاری ها است. مهم ترین ویژگی میناکاری صبی این است که تنها بر روی طلایی با عیار 900 و نقره خالص انجام می شـود و این قضیه به دلیل ماهیت این نوع از میناسـت که تنها در این فلزات گران بها قابل پردازش است و به همین سبب طلاهایی با عیار پایین تر از 900 به دلیل داشتن ناخالصی یا دیگر فلزات همچون مس نیز به دلیل دمای ذوب کمتر، توانایی پذیرش مینای صبی را بر پیکره خود ندارند. دیگـر ویژگـی متمایزکننـده مینـاکاری صبـی اهـوازی بـا دیگـر میناکاری ها به دلیل نـوع مینـای خاصـی اسـت کـه در ایـن هنـر اسـتفاده می شـود. در واقـع ایـن مینـا از فرمـول ویـژه ای در سـاخت خـود، بهـره می بـرد کـه به صـورت موروثـی در سـینه هنرمندان میناکار مندایی از نیاکانشـان به ارث رسـیده و بارزترین ویژگی آن درخشش خیره کننده و دوام فراوان آن است.

سـومین ویژگـی خـاص و متمایزکننـده ایـن هنـر اصیـل و باسـتانی، نقش هـای به کاررفتـه در پیکـره ایـن زیـورآلات میناکاری شـده طلایـی اسـت؛ نقش هـای میناکاری صبی همگی از نقش های تاریخی و سنتی ایران زمین منشأ می گیرند.

نقش هـای استفاده شـده در ایـن هنـر از تنـوع گسـترده ای برخوردارنـد، امـا از مهم ترین آنها می توان به نخل، آهو و شتر، قایق و بلم، مهمان سرا، زن کوزه به دست، دروازه ایشتار، طاق کسری، شیر سنگی بابل، پل معلق و سفید اهواز و… اشاره کرد که هرکدام از این نقش و نگارها روایتی در قلب خود دارند. از سویی روایتگر تاریخ بین النهرین و اقلیم خوزستان هستند و از سویی دیگر به بُعد فرهنگی و اعتقادی هنرمندان مندایی اشاره می کنند. برای مثال نقش نخل و نخلسـتان یکی از زیباترین و پرتکرارترین نقش های به کاررفته در این هنر است؛ یکی به دلیل وجود نخل در اقلیم خوزستان و دیگری مقدس بودن این درخت برای منداییان کاربرد این نماد بسـیار زیاد اسـت؛ چرا که در کتاب دینی منداییان از آن به عنوان سندرکا و مادر تمام روییدنی ها یاد شده است. جدا از نقش های سنتی و باستانی،از نقش های اصیل ایرانی نیز همچون گل و پیچـک، ترمـه و طـره، گل و مرغ هـای زینتـی، پیچـک و خطـوط کمانـی اسـتفاده می شود.

فراوانی نقش ها و همینطور استفاده از سنگ های قیمتی نیز سبب تنوع پذیری و محبوبیت بیش از پیش این هنر در میان علاقه مندان به طلا وجواهر شده اسـت؛ به گونـه ای کـه در حـال حاضـر دست سـاخته های میناکاری شـده صبـی از تنوع فراوانی در نقش و طرح برخوردارند و طیف وسـیعی از سـلیقه گروه های مختلف سنی را به خود جلب کرده اند. آثار معماری باشـکوه ایران باسـتان نیز، جایگاه ویژه ای در هنر میناکاری صبی اهـوازی دارنـد کـه از مهم تریـن آن هـا می تـوان بـه نقـش قلم کاری شـده دروازه ایشتار، طاق کسری و مهمان سرا اشاره کرد. دیدن تصویر میناکاری شده با مینای سیاه صبی طاق کسری بر پیکرهای طلایی کـه چـون خورشـید بـر آن می درخشـد، صحنـه بی بدیلـی از تلاقـی شـکوه تاریـخ ارزشمند به شکل قلم زنی، در گنجینه طلایی ایران زمین است. وجـود نقـش هـای معمـاری اصیـل باسـتانی در آثـار هنرمنـدان مندایـی اهـوازی، خـود سـندی بـر قدمـت ایـن هنـر اصیـل اسـت؛ چـرا کـه هنرمنـدان مینـاکاری صبـی اهـوازی، ایـن حرفـه را به صـورت سینه به سـینه و اجـدادی از نیـاکان خـود فرا گرفته اند و نیاکان آنها نیز نخسـتین نقش های شـاخصی را که در محیط زندگانی خویش و اقلیم بین النهرین و خوزسـتان می دیدند بر دل طلا و نقره ثبت می کردند.

در حـال حاضـر نیـز نقش هایـی کـه هنرمنـدان مینـاکار مندایـی در اشـتغال زایی جوانان علاقه مند به این هنر از طریق آموزش و حمایت معنوی آن ها و ترویج فرهنگ ملی ایرانی و احیای هنرهای اصیل دستی به جای استفاده از تولیدات ماشینی و وارداتی به کار می رود، درخور تقدیر است. گفتنی است تبدیل اهواز به قطب توریسم هنری و گردشگری میناکاری طلابی و ثبـت آن به عنـوان شـهر ملـی مینـای صبـی، قدمـی ارزشـمند از سـوی سـازمان میراث فرهنگی در اعتلای هنری این شـهر بوده و سـبب ایجاد انگیزه بیشـتر برای هنرمندان به منظور خلق دست سازه هایی اصیل و باشکوه شده است. در سـالیان اخیـر، هنرمنـدان مینـاکار مندایـی بـا چالش هایـی در مسـیر هنـری خود مواجه شده اند که از جمله آن ورود زیورآلات کپی کاری شده از کشورهای همسایه با مینای تقلبی و سرقت هنری طرح و نقش های اصیل این هنر بوده اسـت. بـه همیـن دلیـل کوشـیده اند تـا از طریـق شفاف سـازی هایی کـه از طریـق تشـکیل انجمـن مینـاکاران صبـی کـه زیـر نظـر سـازمان میـراث فرهنگـی اسـت، علاقه مندان را به روش های شناخت و تمایز مینای اصیل صبی از مینای تقلبی و رزینی آگاه کنند و با حک نام برند و عیار 900 در پشت دست ساخته ها، گامی مهم به سوی مشخص سازی دست سازه های اصیل از غیراصل و کپی بردارند.

هنـر مینـاکاری صبـی اهـوازی نشـان از عمـق اصالـت و تاریخ دوسـتی هنرمنـدان مندایی میناکار دارد. آنها شیفته سنت و اصالت فرهنگ ایرانی هستند و به زیباترین شکل ممکن توانسته اند با مهارتی شگفت آور و ظرافتی بسیار خاص سـنت و مدرنیتـه را در قالـب زیورآلاتـی باشـکوه بـرای بانـوان اصیـل ایرانـی خلـق کننـد. بـا دقـت بـه آثـار مینـاکاری صبی در هـر رد ِ قلمشـان جـای پایـی از روزگاران کهن به چشم می خورد. برای زنده نگاه داشتن سنت است که طی نسل های متمادی از جاودانه ترین عناصر زمینی (طلا و مینا) کمک می گیرند و زیباترین نقش های باسـتانی را با مینای نیاکانشـان خلق می کنند؛ آثاری کاملا سـاخت دسـت و تنها با مهارت سرانگشتانشـان. از این رو دور از حقیقت نیسـت اگر این میناکاران را یکی از میراث داران اصیل سنت، فرهنگ،تاریخ و تمدن غنی ایران، و اقلیم خوزستان بدانیم!!